Flawonoidy – co to i gdzie występuje ich najwięcej?

Flawonoidy to związki polifenolowe, które są szeroko rozpowszechnione w świecie roślin. W największych ilościach występują w owocach, takich jak wiśnie czy winogrona, a także w gorzkiej czekoladzie. Wiele z nich ma właściwości antyoksydacyjne, przeciwwirusowe i przeciwzapalne.

Co to są flawonoidy?

Flawonoidy to naturalne związki chemiczne, które występują w roślinach i należą do grupy polifenoli. Mają charakterystyczną budowę, która opiera się na tzw. szkielecie flawonu – tworzą go dwa pierścienie benzenowe, połączone pierścieniem piranu lub pironu. Oznacza to, że ich cząsteczki są zbudowane z trzech połączonych ze sobą „pierścieni” (czyli zamkniętych układów atomów). Nazwa „flawonoidy” pochodzi od łacińskiego słowa flavus, które oznacza kolor żółty [1].

Flawonoidy to obszerna grupa związków, ponieważ badacze opisali ich już ponad 9 000. Ze względu na różnice w budowie naukowcy podzielili związki flawonoidowe na kilkanaście kategorii. Są to:

• flawanony (np. hesperetyna, hesperydyna, naryngenina),
• flawony (np. apigenina, diosmetyna),
• flawonole (np. kwercetyna, fisetyna, kemferol),
• flawanole (np. katechina, epikatechina),
• izoflawony (np. genisteina, daidzeina),
• antocyjany (np. cyjanidyna, malwidyna),
• biflawonoidy (np. ginkgetyna),
• flawonolignany (np. sylibina),
• prenyloflawonoidy,
• glikozydoestry flawonoidowe,
• chalkony,
• proantocyjany [2].

Gdzie występuje najwięcej flawonoidów?

Najlepsze źródło flawonoidów stanowią owoce, np. jabłka, winogrona i cytrusy. Flawonoidy są obecne także w niektórych warzywach, ziołach i roślinach strączkowych.

Jednak najwięcej związków flawonoidowych zawiera gorzka czekolada, która ma powyżej 70% kakao.

Źródła poszczególnych grup flawonoidów to:

• flawonole – cebula, herbata, jarmuż, czerwone wino, sałata, pomidory, winogrona, jabłka, jagody, jagody czarnego bzu, kapusta, brokuły,
• flawony – seler, pietruszka, czerwona papryka, mięta, rumianek, miłorząb dwuklapowy, tymianek, czarny pieprz, cytryna,
• flawanony – winogrona, owoce cytrusowe takie jak pomarańcze, cytryny, grejpfruty,
• flawanole – banany, jabłka, gruszki, herbata, jagody, brzoskwinie, czekolada, kiwi,
• izoflawony – soja, rośliny strączkowe,
• antocyjany – żurawina, maliny, truskawki, czarne porzeczki, czerwone winogrona, jeżyny, borówki, jagody, wiśnie, czerwone wino, czarny bez, aronia,
• chalkony – pomidory, truskawki, gruszki, mącznica lekarska, niektóre produkty pszenne [2-3].

Dużo kwercetyny zawiera świeża żurawina (14,02 mg/100 g). Bogactwo hesperydyny stanowi pomarańcza (32,73 mg/100 g). Cennym źródłem cyjanidyny jest wiśnia (111,43 mg/100 g). Spośród warzyw wysoką zawartością flawonoidów wyróżniają się m.in. kapary w zalewie, które w 100 gramach mają 180,77 mg kwercetyny i 135,56 mg kemferolu [4].

Flawonoidy stanowią zatem naturalny składnik zdrowej, zbilansowanej diety. W zależności od nawyków żywieniowych możesz spożywać ich dziennie od 1 do 2 gramów [1].

Sprawdź nasz artykuł pt. Dieta przeciwzapalna – przepisy, z którego dowiesz się, jak jeść więcej flawanoidów.

Właściwości flawonoidów

Flawonoidy mają udokumentowane właściwości przeciwwirusowe, antyoksydacyjne i przeciwzapalne [5]. Więcej na ten temat przeczytasz niżej.

Właściwości przeciwwirusowe 

Jak wskazują wyniki badań naukowych, flawonoidy wspierają funkcje układu odpornościowego i na różnych etapach mogą hamować rozwój infekcji wirusowej. Blokują proces przyłączania się wirusa do komórek i wnikanie do ich wnętrza. Niektóre związki modyfikują cząsteczki wirusa, utrudniając uwolnienie materiału genetycznego i powstawanie nowych cząsteczek [5].

Do flawonoidów, które mają potwierdzone właściwości przeciwwirusowe, należą: apigenina, luteolina, kwercetyna, kemferol, genisteina, naryngenina i hesperetyna [5].

W badaniu z 2017 roku ekstrakt z morwy papierowej hamował rozwój koronawirusa, przy stężeniu 27,9 μM (mikromola na litr) kemferolu i 30,2 μM kwercetyny [6].

Działanie antyoksydacyjne 

Flawonoidy neutralizują wolne rodniki, przekazując im atom wodoru lub elektron [7]. Wolne rodniki to wysoce reaktywne cząsteczki, które mogą uszkadzać komórki ciała. Ich nadmiar prowadzi do stresu oksydacyjnego, czyli sytuacji, w której organizm wytwarza więcej wolnych rodników niż jest w stanie usunąć.

Flawonoidy unieszkodliwiają niebezpieczne cząsteczki, tak więc wspomagają ochronę przed uszkodzeniami komórkowymi [5]

Oprócz tego flawonoidy hamują aktywność enzymów, które odpowiadają za powstawanie wolnych rodników. Wykazują też zdolność wiązania jonów miedzi i żelaza, co zapobiega powstawaniu reaktywnego rodnika hydroksylowego – jednego z najgroźniejszych wolnych rodników [5].

Właściwości przeciwzapalne i przeciwalergiczne 

Związki flawonoidowe osłabiają stan zapalny w organizmie, głównie dlatego, że blokują enzymy COX i 5-LOX. To one odpowiadają za wytwarzanie substancji, jakie wywołują zapalenie [8].

Niektóre flawonoidy, np. kwercetyna i luteolina, działają też przeciwalergiczne. Zmniejszają produkcję przeciwciał i ograniczają wydzielanie cytokin, czyli substancji sygnałowych układu odpornościowego [2].

Pod tym względem wyróżniają się kwercetyna i luteolina, które dodatkowo hamują uwalnianie histaminy, która wywołuje objawy alergii [2].

Działanie przeciwnowotworowe

Antynowotworowe działanie flawonoidów opiera się na kilku mechanizmach. Ważną rolę odgrywają ich właściwości antyoksydacyjne oraz ochrona przed czynnikami mutagennymi (czyli rakotwórczymi), w tym promieniowaniem UV.

Flawonoidy wpływają również na geny i cykl komórkowy. Hamują aktywację protoonkogenów, czyli genów, które mogą przekształcić się w geny wywołujące raka. Stymulują natomiast aktywność genów odpowiadających za naprawę genomu i zahamowanie podziału komórek nowotworowych [9].

W 2018 roku naukowcy z Chin przeprowadzili badania nad wpływem flawonoidów na ludzkie komórki raka piersi. Wykazali w ten sposób, że dzięki związkom flawonoidowym komórki nowotworowe wolniej się namnażają i szybciej obumierają [10].

Nie bez znaczenia są także przeciwzapalne właściwości flawonoidów, ponieważ przewlekły stan zapalny sprzyja rozwojowi nowotworów [5].

Flawonoidy a miażdżyca

Działanie przeciwmiażdżycowe związków flawonoidowych wynika z właściwości antyoksydacyjnych oraz przeciwzapalnych. Flawonoidy przeciwdziałają stresowi oksydacyjnemu, który jest jednym z głównych czynników rozwoju miażdżycy. Ograniczają też proces zapalny w naczyniach, uszczelniają ich ściany oraz zmniejszają łamliwość [11-12].

Ponadto poprawiają gospodarkę lipidową, ponieważ mogą podwyższać poziom korzystnej frakcji HDL [13].

Właściwości, które wspomagają walkę z miażdżycą, wykazują m.in. rutyna, kwercetyna, apigenina i hesperydyna [11].

Wsparcie w walce z cukrzycą

Do rozwoju cukrzycy dochodzi wtedy, gdy trzustka produkuje zbyt mało insuliny albo komórki ciała stają się na insulinę niewrażliwe. Również w przypadku tej choroby pomocne mogą być flawonoidy.

Przeczytaj nasz artykuł pt. Insulinooporność – co to? Objawy, leki, dieta.

Niektóre z nich, np. epikatechina, mogą wspierać produkcję insuliny. Inne, jak 3-galusan epigalokatechiny, obniżają produkcję glukozy w wątrobie. Z kolei związki takie jak daidzeina, luteolina, 7-O-glukozyd luteoliny i kwercetyna przyczyniają się do tego, że cukier z posiłków wolniej się wchłania. To ogranicza jego gwałtowne skoki po jedzeniu [2].

Rola flawonoidów w świecie roślin 

Rola flawonoidów jest nie bez znaczenia także w świecie roślin, związki te:

• wpływają na wygląd i zapach roślin – takie działanie wykazują np. di-3,5-glukozyd delfinidyny;
• stanowią naturalną ochronę – odstraszają zwierzęta i pasożyty, które mogłyby zjadać rośliny (np. synigryna), a także pomagają bronić się przed chorobotwórczymi bakteriami i grzybami (np. arbutyna);
• biorą udział w regulowaniu rozwoju roślin – jako przykład można wskazać alkohol dihydrokoniferylowy;
• umożliwiają owocowanie i rozprzestrzenianie nasion – przyciągają owady [14].

Flawonoidy w suplementach diety

Flawonoidy to popularne składniki suplementów diety. Jako preparaty jednoskładnikowe dostępne są m.in.: 

• Kwercetyna – wyróżnia się silnymi właściwościami antyoksydacyjnymi. Pomaga przyswajać witaminę C, hamuje agregację płytek krwi, zapobiegając tworzeniu zakrzepów, oraz hamuje rozwój komórek nowotworowych. Pochodną kwarcetyny jest rutyna [3].
• Apigenina – ceniona m.in. ze względu na działanie przeciwmiażdżycowe i ochronę przed nadciśnieniem tętniczym. Ponadto uspokaja, hamuje podział komórek nowotworowych oraz pośrednio pobudza rozwój chrząstki w stawach [3].
• Luteolina – działa przeciwwirusowo, a także zapobiega zmianom DNA spowodowanym czynnikami rakotwórczymi [3].
• Genisteina – wykazuje podobieństwo strukturalne do estrogenów, dlatego jest stosowana jako środek łagodzący objawy menopauzy. Poza tym sprawdza się w walce z pasożytami [3].

Flawonoidy możesz też suplementować, gdy spożywasz wyciągi roślinne o wysokiej zawartości tych związków, np. z miłorzębu japońskiego lub ostropestu plamistego.

Rutynę znajdziesz w wielu preparatach z witaminą C, ponieważ ten flawonoid poprawia jej przyswajalność [3].

Przeciwwskazania do stosowania flawonoidów

Pomimo licznych właściwości prozdrowotnych związków flawonoidowych, podczas suplementacji warto zachować ostrożność. Jeśli chcesz stosować preparaty z flawonoidami, a przyjmujesz leki, skonsultuj swoją decyzję z lekarzem.

Przeciwwskazaniem może być np. niska krzepliwość krwi. Niektóre związki flawonoidowe, np. kwercetyna, sprawiają, że krew krzepnie słabiej [3].

Podsumowanie: co warto wiedzieć o flawonoidach?

Flawonoidy to naturalne substancje, które występują w roślinach i które każdego dnia przyjmujemy wraz z pożywieniem. Wiele z nich ma potwierdzone działanie prozdrowotne – wykazują właściwości antyoksydacyjne i przeciwwirusowe, pomagają przy stanach zapalnych, cukrzycy, miażdżycy i nowotworach. Z tego powodu są stosowane także jako suplementy diety. Spośród produktów spożywczych bogatym źródłem flawonoidów są np. jabłka, winogrona, gorzka czekolada o wysokiej zawartości kakao oraz herbata.

Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady medycznej. Przed wprowadzeniem zmian pod kątem swojego zdrowia skonsultuj się z lekarzem lub innym specjalistą.

---

Źródła:

1. Krych-Madej J. „Flawonoidy – przyjaciele czy wrogowie?”, Eliksir: czasopismo naukowo-dydaktyczne Wydziału Chemicznego Politechniki Łódzkiej 2015;1:12-14..
2. Majewska M., Czeczot H. „Flawonoidy w profilaktyce i terapii”, Farm Pol 2009;65(5):369-377..
3. Maciejewska P., Skrzypczak N. „Moda na flawonoidy – o co tyle szumu?”, Tutoring Gedanensis 2021;6:55-64. 
4. Mazurkiewicz L. „Związki polifenolowe w owocach i warzywach”, Acta Scientiarum Polonorum – Hortorum Cultus 2011;10(3):25-35.
5. Sergiel I. „Flawonoidy – naturalne związki o potencjale przeciwwirusowym i przeciwnowotworowym”, Postępy Biochemii 2024;70(4):474–482. doi:10.18388/pb.2021_563.
6. Park J.Y., Yuk H.J., Ryu H.W., Lim S.H., Kim K.S., Park K.H., Ryu Y.B., Lee W.S. „Evaluation of polyphenols from Broussonetia papyrifera as coronavirus protease inhibitors”, Journal of Enzyme Inhibition and Medicinal Chemistry 2017;32(1):504-512. doi:10.1080/14756366.2016.1265519.
7. Amić A., Lučić B., Stepanić V., Marković Z., Marković S., Dimitrić Marković J.M., Amić D. „Free radical scavenging potency of quercetin catecholic colonic metabolites: thermodynamics of 2H⁺/2e⁻ processes”, Food Chemistry 2017;239:225-234.
8. Yao L.H., Jiang Y.M., Shi J. i wsp. „Flavonoids in food and their health benefits”, Plant Foods for Human Nutrition 2004;59(3):113-122.
9. Kasprzak M.M., Erxleben A., Ochocki J. „Properties and applications of flavonoid metal complexes”, Journal of Inorganic Biochemistry 2015;153:1-12.
10. Zhang H., Hu J., Fu R., Liu X., Zhang Y., Li J., Liu L., Li Y., Deng Q., Luo Q., Ouyang Q., Gao I. „Flavonoids inhibit cell proliferation and induce apoptosis and autophagy through downregulation of PI3Kγ-mediated PI3K/AKT/mTOR/p70S6K/ULK signaling pathway in human breast cancer cells”, Phytotherapy Research 2018;32(8):1504-1516.
11. Florkowska K., Duchnik W., Muzykiewicz A., Zielonka-Brzezicka J., Klimowicz A. „Flawonoidy w profilaktyce i leczeniu miażdżycy”, Problemy Higieny i Epidemiologii 2017;98(3):217-225.
12. Dolinoy D.C., Huang D., Jirtle R.L. „Maternal nutrient supplementation counteracts bisphenol A-induced DNA hypomethylation in early development”, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 2007;104(32):13056-13061.
13. Kałwa K. „Właściwości antyoksydacyjne flawonoidów oraz ich wpływ na zdrowie człowieka”, Kosmos – Problemy Nauk Biologicznych 2019;68(1):153-159. doi:10.36921/kos.2019_2490.
14. Jasiński M., Mazurkiewicz E., Rodziewicz P., Figlerowicz M. „Flawonoidy – budowa, właściwości i funkcja ze szczególnym uwzględnieniem roślin motylkowatych”, Biotechnologia 2009;85(2):81-94.